فلسفه او را هم به اختصار بيان مىكنيم : آرا و عقايد فلسفى شيخ شهاب الدّين يحيى بن حبش سهروردى ، شيخ اشراق ، با گذشت بيش از هشت قرن ، هنوز در بسيارى از موارد ، نغز و اعجاب‌انگيز است و با اينكه پيشرفتهاى محير العقول علمى بشر ، بسيارى از نظريّات فلسفى قديم را از رونق و روايى انداخته ، آثار او در دوران اخير بيش از پيش مورد عنايت و تعمّق مستشرقين غربى و محقّقين شرقى - اعم از ايرانى و غير ايرانى - قرار گرفته و تعداد قابل توجّهى از آنها تصحيح و چاپ شده است . علّت اصلى اين جذبه و گيرايى آثار شيخ اشراق ، پويايى و كمال‌جويى انديشهء اوست ، او در مقدّمهء خود بر « حكمة الاشراق » ، حركت و پويندگى افكار و انديشه را در انسان عنايتى ازلى و لطفى سرمدى نسبت به دو مىداند و بر كسانى كه معتقد به نهايت يافتن تأمّلات فلسفى و تكامل آن در بعضى اشخاص و برخى موضوعات هستند ، به شدّت مىتازد و مىگويد : « و لكلّ نفس طالبة قسط من نور اللّه قلّ او كثر و لكلّ مجتهد ذوق نقص او كمل ، فليس العلم وقفا على قوم ليغلق بعدهم باب الملكوت و يمنع المزيد عن العالمين ، بل واهب العلم الّذى هو بالأفق المبين ، ما هو على الغيب بضنين « 1 » ، و شرّ القرون ما طوى فيه بساط الاجتهاد و انقطع فيع سير الأفكار و انحسم باب المكاشفات و انسدّ طريق المشاهدات . . . » . « 2 » ردّ بسيارى از نظريّات مشهور و قبول عامّ يافتهء حكماى مشّاء ، و بناى مكتبى نو ، مبتنى بر استدلال و شهود ، شهودى برآمده از رياضت و سلوكى عارفانه و زهد و عبادتى صوفيانه و استدلالى حاصل از مطالعات و تحقيقاتى بس پيگير و هوشمندانه ، نتيجهء همين طرز تلقّى او از انسان و عالم است . او حكيم واقعى را نسخه‌اى كامل از عالم هستى مىداند كه ابعاد فكرى و معنوى او در چهارچوب مكان و زمان محصور نمىماند و حيطه جولان او از ازل تا ابد و از عالم خلق تا منتهاى عالم امر را فرا مىگيرد . وى ابتدا با بال انديشه و نظر به پرواز در مىآيد و

--> ( 1 ) سوره 8 ، التكوير آيه 24 و 25 . ( 2 ) حكمة الاشراق ، صص 9 - 10 .